Het jaarlijkse rapport van het European Civic Forum (ECF) over de civiele ruimte is beschikbaar. In het rapport documenteert het ECF hoe het maatschappelijk middenveld ook in 2025 onder druk bleef staan.
Het rapport toont aan dat beperkingen in de civiele ruimte steeds meer geïnstitutionaliseerd en genormaliseerd raken in heel Europa. Dat omvat onder meer ongegronde beschuldigingen tegen NGO’s in het Europees Parlement en nationale parlementen, de verspreiding van wetgeving en retoriek rond “buitenlandse agenten”, en beperkingen van het recht op protest.
Wat staat er in het rapport?
Het rapport bestaat uit een horizontale analyse met focus op de EU, de westelijke Balkan en het Verenigd Koninkrijk, evenals 13 nationale en regionale hoofdstukken geschreven door leden van het ECF en partners ter plaatse.
Naast het documenteren van ontwikkelingen binnen de maatschappelijke ruimte bevatten de landenhoofdstukken ook aanbevelingen voor beleidsmakers.
8 belangrijke trends in de maatschappelijke ruimte
1. Gecreëerd wantrouwen: van marginale lastercampagnes tot geïnstitutionaliseerde intimidatie
In 2025 waren er herhaaldelijke pogingen van politici om de activiteiten en financiering van het maatschappelijk middenveld te delegitimeren en ongegronde beschuldigingen te uiten via parlementaire onderzoeken.
2. Voorwaardelijke steun: belangenbehartiging gedelegitimeerd en zonder financiering gezet
Overheidsinstanties beperken, conditioneren of trekken steeds vaker publieke financiering van middenveldorganisaties in, vooral wanneer zij kritiek uiten op het regeringsbeleid. Deze organisaties voelen zich daardoor gedwongen hun boodschap af te zwakken, minder publieke standpunten in te nemen of simpelweg hun werk minder zichtbaar te maken.
3. De soevereiniteitsangst: wetten rond “buitenlandse agenten” worden onderdeel van het Europese autoritaire draaiboek
In 2025 werd buitenlandse financiering van het maatschappelijk middenveld geviseerd via wetten en retoriek rond “buitenlandse agenten”. De EU-richtlijn ter verdediging van de democratie, hoewel verbeterd ten opzichte van het oorspronkelijke voorstel, wordt al door sommige nationale actoren aangehaald om hun strengere en gevaarlijkere wetgeving te rechtvaardigen.
4. Vreedzame bijeenkomsten onder druk: de repressie van protestbewegingen wordt de norm
In heel Europa blijft de vrijheid van vreedzame vergadering onder druk staan. Er is een alarmerende normalisering van repressieve wetten die vreedzame protestbewegingen criminaliseren. Het gebruik van buitensporig geweld, willekeurige arrestaties en intimidatie werd gedocumenteerd in minstens negen EU-landen.
5. Solidariteit strafbaar gemaakt: de systematische criminalisering van steun aan vluchtelingen en migranten
De criminalisering van solidariteit met migranten en vluchtelingen is uitgegroeid tot een structurele trend in Europa. Naast de harde aanpak van de lidstaten dragen ook EU-beleidsmaatregelen bij aan de normalisering van de criminalisering van migratie.
6. Alomtegenwoordige surveillance: regeringen breiden controlebevoegdheden en technologieën uit
Overheden in heel Europa breiden hun bevoegdheden inzake gegevensverzameling en monitoring uit waardoor de omgeving waarin maatschappelijke actoren opereren steeds sterker wordt beïnvloed.
7. Toegang geweigerd: het maatschappelijk middenveld buitenspel gezet bij beleidsconsultaties
Participatie via publieke consultatieprocessen, toegang tot informatie en gestructureerde dialoog blijft beperkt. De dereguleringsagenda van de EU werd ontwikkeld zonder standaardimpactanalyses en met beperkte raadpleging van het maatschappelijk middenveld, dit terwijl Eurocommissarissen uitgebreid overleg voerden met bedrijven.
8. Verzet tegen repressie: het maatschappelijk middenveld houdt stand
Ondanks de algemene achteruitgang van de maatschappelijke ruimte in Europa in 2025 bleef het maatschappelijk middenveld zich aanpassen, weerstand bieden en meetbare resultaten boeken.
Over het European Civic Forum (ECF)
Het ECF is een Europees netwerk van meer dan 100 organisaties uit 30 landen, die zich inzetten voor mensenrechten, participatie en democratische vrijheden. Ze monitoren trends, doen beleidsvoorstellen en bouwen aan een veerkrachtige civiele ruimte in Europa.
