Op maandag 22 juni vond het eerste Open Salon ‘Recht tegen Onrecht’ plaats. We bogen ons over de vraag wat organisaties weerhoudt of motiveert om juridische middelen in te zetten om hun missie te realiseren.

Van Joke Callewaert van Progress Lawyers Network onthouden we dat een procedure nooit op zichzelf staat. Strategisch procederen en campagnewerk gaan hand in hand. Een uitspraak lost een kwestie niet op, maak kan wel een hefboom zijn om verder beweging te maken. Al dan niet procederen vraagt belangrijke afwegingen. Heb je tijd en financiële mogelijkheden om het lang vol te houden? Bestaat er een risico dat je met de procedure je tegenstrever groter maakt? Hoe ga je om met politieke recuperatie?

De Woonzaak

De ene procedure is bovendien de andere niet. Koen Trappeniers van Welzijnszorg gaf een inkijk in de Woonzaak, een coalitie waar ondertussen 68 organisaties bij betrokken zijn. Met de Woonzaak koos men voor een procedure voor het Europees Comité voor Sociale Rechten. Het Comité gaf de Woonzaak gelijk en velde een vernietigend oordeel over het Vlaams woonbeleid. Hier zijn op zich geen juridische consequenties aan verbonden maar de uitspraak houdt wel een belangrijke morele veroordeling in die heeft bijgedragen aan het urgentiebesef over wonen in Vlaanderen.

Verrassend voor de coalitie was de vaststelling dat juridische actie ook mobiliseert: 14 lokale Woonzaak-coalities ontstonden op eigen houtje om de sociaal woonproblematiek lokaal op de politieke agenda te zetten.

De Klimaatzaak

Waar Welzijnszorg de duidelijke interne keuze maakt om de juridische weg alleen in coalitie te bewandelen, lichtte Sara Van Dyck een duidelijke andere keuze toe met de oprichting van de Klimaatzaak. Een groep gelijkgestemden geraakte in 2014 geïnspireerd door Urgenda, de Nederlandse klimaatzaak en besloot ook in België de overheden te dagvaarden omwille van ontoereikend beleid om de klimaatopwarming tegen te gaan.

Met een startkapitaal van een gulle donateur begon men eraan. Dat procedures tijd in beslag nemen, was men zich van bewust. De complexiteit van de Belgische context en vertragingsmanoeuvres van verschillende overheden had men onderschat. De extra (wacht)tijd noopte de Klimaatzaak te zoeken naar extra middelen en zorgde zo onverwachts voor extra draagvlak. 58.000 burgers werden als mede-eisers gevonden. Het maakt de zaak alleen maar sterker.

Niettegenstaande de positieve uitspraak (de rechtbank oordeelde dat de Belgische overheden in gebreke blijven inzake klimaatbeleid) werpt Sara de vraag op wat nodig is opdat andere organisaties en actoren binnen en buiten het middenveld deze historische uitspraak ook als hefboom voor hun strijd zouden inzetten. Om te vermijden dat deze uitspraak een Pyrrusoverwinning wordt. Tot slot onthouden we het belang van rechtspraak in een internationale context. Europese netwerken uitbouwen zorgt ervoor dat uitspraken ook organisaties in andere Europese landen helpen in hun strijd en vice versa.

Antigone

Hans Lammerant van Antigone en tot voor kort actief bij Vredesactie wees op het belang van juridische kennis in organisaties, hetzij zelf opgebouwd, hetzij in samenwerking met advocaten of juristen. Kennis van recht en wetgeving zorgt ervoor dat je ook weet wat mogelijk is en laat je toe om acties beter te omkaderen. Zo wees hij op het belang van het vorderingsrecht in milieuzaken. Sinds 2020 kunnen ook organisaties (dus niet alleen privépersonen) milieumisdrijven aan de kaak stellen.

Ook het uitoefenen van het recht op openbaarheid van bestuur zorgt ervoor dat je informatie kan opvragen die je zaak verder onderbouwt. Ook leidt kennis van wetgeving soms tot achterpoortjes die acties mogelijk maken. Zelf bijvoorbeeld de politie bellen bij het stilleggen van een verbrandingsoven om te melden dat je een milieumisdrijf aan het voorkomen bent. En dit naar analogie van je recht om bij een overval de dader in bedwang te houden terwijl je de hulp inroept van de politie.

Wat nemen we mee?

En wat nu? Daarover gingen we in gesprek met het publiek. Wat komt vanuit deze gesprekken bovendrijven:

• De nood aan kennis en informatie over juridische begrippen, regelgeving en partners
• De gelaagdheid  aan juridische mogelijkheden: van een ingebrekestelling tot procedures bij het Grondwettelijk Hof; van offensieve tot defensieve strategieën; op basis van welke afwegingen maak je keuzes?
• De verschillende manieren om je te organiseren: de wij-maken-één-grote-sterke-coalitie-strategie, de wij-creëren-een-hoofd-boven-het-maaiveld-strategie, de wij-gaan-alleen-strategie. Wat zijn de voor- en nadelen, de kansen en de valkuilen?
• De interesse in acties van burgerlijke ongehoorzaamheid en recht op protest: hoe schat je ook de bijhorende risico’s in en bescherm je activisten?

Het Open Salon maakt dus duidelijk dat organisaties heel wat mogelijkheden hebben om via juridische weg verandering mogelijk te maken en/of rechten af te dwingen.  

De komende maanden bundelen we hierrond heel wat kennis en ervaringen, zodat je weet waar te beginnen als je juridische instrumenten wil inzetten.  

Geïllustreerd met goede voorbeelden en praktijkverhalen willen we het onder meer hebben over de wisselwerking tussen campagnewerk en strategisch procederen, over de inzet van recht zonder in de rechtbank te belanden, over fondsenwerving, over coalitievorming …  

Daarvoor zoeken we nog een zestal geïnteresseerden die hun ervaringen en expertise op dit vlak willen delen.

Reken op een tijdsinvestering van 3 à 4 bijeenkomsten in Brussel tussen half oktober en februari.  

In deze werkgroep: 

• bepaal je welke verschillende perspectieven en subthema’s moeten uitgewerkt worden 
• breng je goede cases aan 
• deel je eigen ervaringen 
• geef je feedback op uitgewerkt materiaal 

Geen zorgen, we vragen je niet om:  

• zelf in je pen te kruipen en teksten te schrijven 
• een grote juridische kennis te etaleren 
• praktijkverhalen te documenteren 

Wat levert het je op:  

• een boeiende uitwisseling met collega’s die hun ervaringen met strategisch procederen en andere juridische instrumenten delen 
• inspiratie die op maat is van sociaal-culturele organisaties 
• fijne, creatieve vergaderingen 

Interesse, meer weten of iets delen? Neem voor 1 oktober 2026 contact op met Nele Vanderhulst. We zoeken een datum in onderling overleg voor de eerste bijeenkomst en spreken hier de verdere werkwijze af.