“De stoet moest van iedereen worden”
In Borgerhout wandelen ze al sinds 1712 rond: Reus, Reuzin, Dolfijn en Kinnebaba, samen de 4 Reuskens. De voorbije decennia was het niet altijd eenvoudig om de Borgerhoutse Reuzenstoet levendig te houden. Niet elke stadsbewoner voelt zich vanzelfsprekend verbonden met een eeuwenoud en eerder lokaal verhaal.
In een turbulente periode voor Borgerhout besloot het districtsbestuur de 300ste Reuzenstoet in 2012 groots aan te pakken. Oude reuzen werden opgeknapt, nieuwe reuzen gebouwd door scholen en verenigingen. De stoet groeide uit tot een feestelijke dag waarop de Borgerhoutenaren de verjaardag van ‘hun’ Reuskens vieren.
Koen Lamberts, voorzitter van De Reuzen vzw, vertelt hoe erfgoed, vernieuwing en verhalen samen Borgerhout in beweging brengen.
“Netwerken zijn essentieel. Andere groepen bereik je door gerichte inspanningen.”
Connectie en goesting
“Daarvoor keren we zo’n vijftien jaar terug in de tijd. Toen bestond de Reuzenstoet enkel als een jaarlijkse optocht. Die trok vooral reuzenliefhebbers aan – tot in Nederland toe – die met hun eigen reus meeliepen. Veel wijkbewoners – of ze nu uit de Kempen kwamen, van Marokkaanse afkomst waren of pas in Borgerhout woonden – voelden er geen band mee. De stoet sprak slechts een beperkte groep inwoners aan en weerspiegelde het Borgerhout van dat moment niet meer.”
“Vanuit die vaststelling en vanuit goesting en overtuiging, besliste het districtsbestuur de 300ste verjaardag in 2012 anders aan te pakken. In de aanloop naar het jubileumjaar werd budget vrijgemaakt, personeel ingezet en geïnvesteerd in communicatie. Nieuwe reuzen vormden de hefboom. Twee jaar lang werkten groepen uit wijken, scholen en verenigingen aan hun eigen reus. Zoals bij de Zinneke Parade in Brussel of de carnavalsstoet in Aalst werkte elke groep aan een reus om haar verhaal te vertellen. Zo kon de stoet veel mensen uit het lokale weefsel betrekken en liepen er in 2012 bijna vijftig nieuwe reuzen mee.
“Die aanpak transformeerde de stoet van een eenmalig evenement naar een jaarwerking: doorheen het jaar bouwen mensen aan reuzen, met de optocht als hoogtepunt. Zo komt het dat de bijna duizend stoetlopers van vandaag bijna allemaal mensen uit Borgerhout en omgeving zijn. En zij brengen op hun beurt weer mensen mee die komen kijken wanneer de Reuskens door de straten wandelen. Want ze willen de reus van hun vereniging zien. Of ze kennen iemand die meedoet.”
Je eigen reus, je eigen verhaal
Ook de samenwerking met verenigingen is een van de speerpunten van de vernieuwde Reuzenstoet. Koen, die in 2015 vrijwilliger werd bij de vzw, zag dat evolueren naar een wisselwerking. “Het idee dat je een eigen reus kan bouwen en zo je eigen verhaal in de stoet brengt, raakt stilaan ingeburgerd. In het begin moesten we uitleggen waarom er een stoet was en waarom ze een reus zouden maken. Dat blijft voor veel mensen iets oubolligs, misschien zelfs onnozel. Maar wij zien het als een manier om mensen samen te brengen.
“We ondersteunen organisaties bij het maken van hun reus. Niet met grote budgetten, wel door samen te komen, tips en inspiratie te geven, bijeenkomsten zoals Reuzenbouwerscafés te organiseren … Vaak willen mensen meteen beginnen bouwen, maar we benadrukken altijd het belang van een goed verhaal. Wat moeten toeschouwers onthouden van jullie reus? Waarom doen jullie mee? Wat willen jullie vertellen? Pas daarna begin het bouwen. Een reus zonder verhaal beklijft niet.”
“We blijven vernieuwen met nieuwe reuzen en zoeken actief organisaties. Zo bouwden Chams en Empact (toen nog FMV – Federatie van Marokkaanse verenigingen) reuzin Fatima die sinds 2012 met een hijab meeloopt en een plek kreeg in de Vlaamse Canon. Zij is voor veel mensen een heel krachtig symbool. Vorig jaar liep reus Stuifke mee, gemaakt door de cliënten en medewerkers van de psychiatrische afdeling van het ZAS – Ziekenhuis aan de Stroom (ZAS): een reus die lang in de kelder van het ziekenhuis lag en daardoor ‘ziek in het hoofd’ werd. Dat is krachtig, en heeft iets emotioneel.”
“Zo heeft elke reus zijn verhaal. Soms gaat het om iets eenvoudigs: de bewoners van de Wolfjagerslei bouwen een wolf; de reus Marco Polo kwam tot stand in de praktijklessen van de gelijknamige school. De reus is een ontdekkingsreiziger die kennis sprokkelt over heel de wereld, in landen van waaruit veel van de leerlingen komen. Saamolina, de driejarige reus van SAAMO, krijgt jaarlijks een nieuw thema mee. Het eerste jaar koken met voedseloverschotten. Het jaar nadien stemrecht. En nu vrede. Het is telkens dezelfde reus, maar aangepast: nieuwe kledij, nieuwe details. Met die thema’s geeft SAAMO haar wekelijkse bijeenkomsten inhoud.”
“Meelopen in de stoet heeft impact. Sommigen vertellen hoe bijzonder het was toegejuicht te worden langs de route. Anderen werden daarna vrijwilliger in onze jaarwerking.”
“We betrekken ook bewust organisaties en verenigingen die niet vanzelfsprekend aansluiten. We werken dus niet alleen samen met enkele scoutsgroepen, maar kiezen ook voor partners zoals Kras, JES of Samen op Straat. Zo bereiken we jongeren en gezinnen die minder vertrouwd zijn met de stoet. Netwerken zijn essentieel: de mensen die spontaan naar je organisatie komen, zijn al vertrouwd met vrijwilligers- of bestuurswerk. Andere groepen bereik je door gerichte inspanningen.”
“We grijpen ook kansen buiten de stoet. Evenementen die de Reuskens als titel gebruiken zoals de Reuzenloop: een loopevenement langs verborgen parels in Borgerhout en Antwerpen-Noord. Of het Gala van de Gouden Reuskens waar het district lokale helden in de spotlight zet en de opening van de kermis. We hebben ook een scholenwerking. Elk jaar dompelen we zo’n vijfhonderd kinderen uit het eerste leerjaar een dag onder in de Reuzenmagie. Zo planten we zaadjes, en betrekken we ook hun ouders. De stoet vieren we nu ook als de verjaardag van de Reuskens. Een verjaardag spreekt iedereen aan, zeker kinderen. Dat maakt het feestelijk en herkenbaar in hun leefwereld.”
“We stemmen ook onze communicatie af. Je kan veel bedenken – affiches maken, folders verspreiden, de website bijwerken – maar we moeten opletten dat we daar niet te veel van verwachten. Zeker vandaag, met de overvloed aan informatie. Onze communicatie moet visueel aantrekkelijk en eigentijds zijn. Taal is een aandachtspunt. Onze brochures waren eerst te talig; eenvoudige uitnodigingen werken vaak beter. Maar nog belangrijker is eenvoudige, tastbare communicatie. Als je niets concreets hebt om te tonen, mis je kansen. Denk aan gebruiksvoorwerpen zoals kroontjes of vlaggetjes voor kinderen. Voor hen is dat niet zomaar papier, maar de toegang tot het feest. Dat creëert beleving. Zo brengen we een eeuwenoude traditie tot leven in een hedendaags verhaal.”
“Ons eigen verhaal gaat over de Reuskens die nieuwsgierig de wereld intrekken, vrienden maken en jaarlijks iedereen uitnodigen voor een feest. Zo’n verhaal maakt het tastbaar en universeel. En het blijft uniek: een gratis evenement in de publieke ruimte waar iedereen samenkomt. Jong en oud, mensen van verschillende culturele en sociaal-economische achtergronden. Dat zie je niet vaak.”
Vrijwilligers als eigenaars
“We zijn een vrijwilligersorganisatie met beperkte middelen, maar de betrokkenheid van onze vrijwilligers is groot. Ze nemen verschillende taken op: boekhouding, poetsen, sociale media, affiches plakken, catering, reuzendragers … Onlangs hielden we een casting voor nieuwe dragers. We willen de groep verjongen, vervrouwelijken en diverser maken. Van de twaalf dragers zijn er nu drie vrouwen. Voor sommigen is dat nog altijd controversieel, want “vrouwen horen niet onder de poppen”. Toch zetten we door. We hebben ook dragers met deels Iraakse, Marokkaanse en Afrikaanse wortels.”
“In het kernteam verloopt het stroever. We wilden vermijden dat het bestuur alleen uit mannen boven de 50 jaar zou bestaan. Daarom hebben we bewust iemand aangetrokken die rond diversiteit en inclusie werkt, én een jongere vrouw uit onze eigen jaarwerking. Diversiteit zit voor ons echter niet alleen in cijfers of percentages. Het zit ook in de doelstellingen en in de werking zelf.”
“We merken dat vrijwilligers zich engageren zodra ze zich betrokken voelen. Steeds meer vrijwilligers voelen zich eigenaar van de stoet en nemen verantwoordelijkheid op. Dat is onze sterkte. En er is één groot verschil met andere stoeten: wij hebben een halftijdse medewerker in dienst. Anders zouden we nooit staan waar we nu staan.”
“Verhalen zijn de sleutel. Zonder verhaal is er geen verbinding.”
Traditie en vernieuwing
“De betekenis van de Reuskens hebben we ook voor onszelf geherdefinieerd. Waarom organiseren we deze stoet eigenlijk? Wat is onze motivatie? Een belangrijk inzicht dat daaruit voortkwam, is dat voor ons gemeenschapsvorming centraal staat.”
“Erfgoed is het middel. Dat betekent dat wij kunnen loskomen van zogenaamd vastgelegde zaken, zoals een stoet die altijd op de derde zaterdag van september moet doorgaan. Met het bezoek van Little Amal hebben we de stoet begin oktober georganiseerd. Tijdens corona hielden we een reuzenweekend: geen stoet, maar wel een kar die langs straten en pleinen trok zodat mensen vanuit hun huis konden zwaaien. Tegelijk willen wij dat erfgoed respecteren. Die balans is belangrijk. De vier figuren bijvoorbeeld, hun kledij en de dansers, daar zullen we nooit iets aan veranderen. Want dat is meer dan 300 jaar oud.”
“We geven boeken uit, maakten samen met Erfgoedlab Antwerpen een stadskroniek, leggen linken met de geschiedenis en brengen oude elementen terug. Dit jaar spelen we bij aankomst van de stoet opnieuw het Reuzenlied en gebruiken we een affiche uit 1911. Zo verbinden we het verleden met het heden.”
“Het is een eeuwenoude traditie die mensen vandaag verbindt, in al hun diversiteit. Verhalen zijn daarbij de sleutel. Zonder verhaal is er geen verbinding. Net dat maakt de Reuskens waardevol voor Borgerhout en ver daarbuiten.”
In 2021 wonnen de Reuskens de Ultima voor immaterieel erfgoed als “toonbeeld van uitwisseling en verbinding tussen culturen en gemeenschappen”, en “het bewijs dat immaterieel erfgoed een belangrijke hefboom kan zijn voor de betrokkenheid tussen generaties en mensen van diverse achtergrond”.
“De reuzenstoet is een gangmaker voor ‘community building’ in een brede, maar ook gefragmenteerde gemeenschap. De betrokkenheid van de inwoners van Borgerhout, vooral de jongeren via hun scholenwerking, is groot. Voor de jury is het lovenswaardig wat die jaarlijkse stoet en de participatieve werking teweegbrengt. De jury looft de maatschappelijke impact. De Reuskens van Borgerhout slagen erin om erfgoed van iedereen en voor iedereen te maken.”