Vrijwilliger Marina van Welzijnszorg gebruikt haar ervaringen om armoede zichtbaar te maken
“Als mensen na een inleefatelier anders kijken naar armoede, dan is mijn missie geslaagd”, besluit Marina op het einde van ons gesprek. Als ervaringsdeskundige in armoede en sociale uitsluiting zet ze haar eigen levensverhaal in om zichtbaar te maken wat vaak verborgen blijft. Armoede gaat niet alleen over geldgebrek. Het gaat ook over stress, eenzaamheid, schaamte, onzekerheid, voortdurend moeten overleven … “Ik wil meer begrip creëren voor mensen in kwetsbare situaties.”
Samen met Inge, medewerker bij Welzijnszorg, begeleidt Marina als vrijwilliger inleefateliers en vormingen in Limburg. Daarin ervaren deelnemers hoe complex armoede kan zijn. “Wij vullen elkaar aan. Inge legt uit hoe maatschappelijke en structurele systemen werken, ik vertel wat armoede met mensen doet.”
In het kader van het Internationaal Jaar van de Vrijwilligers zetten we Marina in de maand mei in de kijker.
“Mensen zijn geen dossiers.”
Tijdens het inleefatelier ‘Iedereen gelijk in de wijk’ in Hasselt stappen deelnemers in het leven van mensen die dagelijks met armoede geconfronteerd worden. Ze kiezen een personage en proberen vanuit die situatie keuzes te maken: waar vind je hulp, hoe vind je oplossingen met te weinig tijd of geld, hoe reageer je op instanties of hulpverlening …?
De personages zijn gebaseerd op echte verhalen van mensen uit Hasselt. Bij elk verhaal hoort een foto en podcast die ingesproken is door de persoon zelf. Dat maakt volgens Marina een groot verschil. “Mensen horen een echte stem. Plots zijn het geen cijfers of dossiers meer, maar echte mensen. Ge voelt hun twijfels en frustraties. Dat komt harder binnen.”
“Pas dan voelen mensen hoe moeilijk het is.”
In het inleefatelier doen deelnemers alsof ze in een dorp terechtkomen waar ze niemand kennen en voeren ze allerlei opdrachten uit. “Pas dan voelen ze hoe moeilijk het is als je geen netwerk hebt om op terug te vallen.”
Tijdens het spel botsen ze op allerlei drempels: geen opvang vinden, voortdurend moeten kiezen tussen basisnoden, administratieve druk of het gevoel voortdurend beoordeeld te worden. Al snel voelen ze hoe ingewikkeld allerlei situaties worden wanneer geld, tijd en steun ontbreken. “Veel mensen denken bij armoede meteen aan geldtekort. Maar dat is maar een stukje van het verhaal. Armoede kruipt in alles.”
“Mensen willen vaak helpen zonder echt te luisteren.”
Na het spel volgt een uitgebreide nabespreking. Voor Marina is dat vaak het meest ingrijpende moment. “Deelnemers vertellen wat ze gevoeld hebben, welke keuzes ze gemaakt hebben en waarom bepaalde situaties zo frustrerend waren. Tegelijk koppel ik terug met wat ik gezien en gehoord heb. Tijdens het spel probeer ik hun gedrag en uitspraken zo goed mogelijk te observeren.”
Samen met de deelnemers gaat ze aan de slag met de ervaringen uit het spel. Waarom wordt armoede zo snel een vicieuze cirkel? Waarom botsen mensen telkens opnieuw op dezelfde drempels? En hoe kunnen we zelf anders omgaan met mensen in kwetsbare situaties?
Marina merkt hoe snel we geneigd zijn om oplossingen te bedenken zonder eerst echt te luisteren. “Mensen willen vaak helpen, maar vullen snel in voor een ander. Terwijl het veel belangrijker is om eerst te vragen: wat hebt gij nodig? Erkenning, dat is de basis. Het helpt wanneer iemand zich eindelijk gehoord voelt.”
De nabespreking confronteert deelnemers ook met hun eigen vooroordelen: over tatoeages of een dure gsm bijvoorbeeld. Op zo’n moment probeert Marina deelnemers anders te laten kijken. “We dragen allemaal een bepaalde bril, we denken vanuit ons eigen referentiekader. In het atelier proberen we die even af te zetten. Wij proberen mensen een andere bril op te zetten. Niet om hen een schuldgevoel te geven, maar om hen anders te leren kijken. We moeten niet te snel oordelen.”
Ook ideeën over vrije tijd worden tijdens het atelier in vraag gesteld. Zo blijkt de gratis wellness, een cadeau tijdens het spel, voor veel mensen geen evidente keuze. “Mensen redeneren: als het gratis is, waarom gaat ge dan niet? Maar als ge constant stress hebt, kunt ge niet zomaar ontspannen. Uw hoofd blijft draaien.” Veel mensen in armoede gunnen zichzelf geen vrije tijd, omdat er altijd andere zorgen zijn die meer dringend zijn: rekeningen, kinderen, werk, administratie of onzekerheid over morgen.
Net door zelf veel stress en onzekerheid te ervaren, blijven de gesprekken bij veel deelnemers nazinderen. “Er zijn deelnemers die beginnen huilen of achteraf nog even willen praten.”
“Ik dacht vroeger dat het aan mij lag.”
Marina weet uit eigen ervaring wat uitsluiting met iemand doet. “Ik kende weinig stabiliteit en veiligheid, en moest al vroeg omgaan met moeilijke situaties.”
Lange tijd dacht ze dat de problemen vooral bij haarzelf lagen. “Ik deed mijn best, maar toch liep ik telkens vast. Ik dacht vroeger dat ik niet sterk genoeg was. Tot ik werd aangesproken door een vrouwelijke politieagente tijdens een moeilijke periode. ‘Gij hebt kwaliteiten’, zei ze. ‘Ge staat recht in situaties waar veel mensen onderdoor zouden gaan. Waarom doet ge daar niks mee?’ Door haar ben ik begonnen met de opleiding ervaringsdeskundige in armoede en sociale uitsluiting.”
Tijdens de opleiding leerde ze haar eigen levensverhaal analyseren en begrijpen hoe ervaringen van armoede, stress en uitsluiting doorwerken in een mensenleven. “In het begin dacht ik dat ik zou leren hoe ik anderen kon helpen. Maar eerst moest ik naar mezelf kijken. Dat was confronterend, maar ook bevrijdend.”
Marina combineerde de opleiding met werk. Dat was pittig. “Het gaat mij wel lukken, dacht ik, maar in het laatste jaar trok mijn lichaam aan de alarmbel en kreeg ik een hartinfarct.” Werken lukte daarna niet meer. Toch wilde Marina niet dat haar traject voor niets geweest was. “Ik had zoveel geleerd over mezelf en over armoede. Ik wou daar iets mee doen.” Vandaag zet ze die ervaring in als vrijwilliger.
“Ik wil mijn ervaringen omzetten in iets positiefs.”
“Vroeger dacht ik vaak: waarom moet ik dit allemaal meemaken? Nu kan ik mijn kennis omzetten in iets dat anderen helpt.”
Volgens Marina verdwijnen de gevolgen van armoede niet vanzelf, ze blijven vaak meespelen in relaties, opvoeding en zelfbeeld. “Het zijn littekens. Wat ge als kind meemaakt, draagt ge mee. Dat heeft een invloed op volgende generaties. Mensen zien vaak alleen gedrag, maar niet wat daarachter zit. Net daarom is het belangrijk dat er meer begrip komt voor de binnenkant van armoede.”
Tegelijk benadrukt ze dat ervaringsdeskundigheid niet betekent dat alles verwerkt is. Sommige onderwerpen blijven gevoelig. “Over sommige onderwerpen praat ik niet. Daarom is het belangrijk om grenzen aan te geven. Maar ge moet niet alles delen om iets waardevols te betekenen.” Dat maakt het vrijwilligerswerk soms kwetsbaar. “Ge vertelt persoonlijke dingen en mensen hebben daar ook een oordeel over. Dat is niet altijd makkelijk.”
“Wij vullen elkaar aan.”
De inleefateliers worden begeleid door een ervaringsdeskundige en een beroepskracht van Welzijnszorg. Die duorol vormt de kracht van het project. Beroepskrachten duiden de structurele en beleidsmatige mechanismen over armoede, ervaringsdeskundigen brengen dan weer de leefwereld achter de cijfers binnen. “Alleen een persoonlijk verhaal vertellen is niet genoeg, maar theorie alleen ook niet. Pas wanneer ge die twee samenbrengt, begrijpen mensen hoe maatschappelijke systemen en persoonlijke ervaringen elkaar beïnvloeden.”
Ook Inge van Welzijnszorg ziet de ervaring van mensen in armoede als een belangrijke bron van kennis. “Anders kunnen we de strijd tegen armoede niet voeren. We proberen die ervaringskennis dan ook in al onze processen en beslissingen te laten meeklinken. Ervaringskennis en -deskundigheid bieden een uniek perspectief dat gewaardeerd moet en mag worden.”
“Ik verwacht niet dat mensen alles begrijpen.”
Marina gelooft dat mensen anders kunnen kijken naar mensen in kwetsbare situaties. “Als iemand na het Inleefatelier buitengaat en beseft dat hij minder snel moet oordelen en eerst moet vragen hoe het gaat, dan is er iets belangrijk veranderd.”
Ook buiten de ateliers probeert Marina iets te betekenen voor mensen die het moeilijk hebben. “Soms voel ik dat er iets niet klopt. Dan probeer ik contact te leggen of te luisteren.” Dat blijft haar grootste drijfveer. “Als mijn ervaringen ervoor zorgen dat iemand anders met meer begrip naar mensen in armoede kijkt, dan is mijn leven niet voor niks geweest.”